هجرى ، به نام كتاب التاج فى اخلاق الملوك مىتوان يافت . « 1 » اين كتاب ، چنان‌كه از نام آن پيداست ، در روش و منش پادشاهان و رسم و آيين دربار و آداب مجالس ايشان و اوصاف نديمان و مقربان ، و ترتيب مجالس خاص و عام آنها و امورى از اين قبيل است كه در محيط عربى اسلامى ناشناخته بوده و در هنگامى كه دربار عباسيان شكوه و جلال دربار ساسانى را به خود مىگرفت و لازم مىنمود كه خلفا و اطرافيان آنها بر آيين دربارى گذشتگان واقف شوند در زبان عربى به صورتى مفصل و مشروح با ذكر امثله و شواهد ، هم از شاهان ساسانى ، و هم از خلفاى گذشته ، به شكل يك كتاب مستقل جمع و تدوين شده است . مطالب اين كتاب را مىتوان به سه دسته تقسيم كرد : نخست قواعد و قوانين يا آيين و رسوم است كه هستهء اصلى كتاب را تشكيل مىدهد ؛ دوم مثالها و نمونه‌هايىست كه در اجراى آن قواعد از پادشاهان ساسانى روايت مىشده و داستانهايى كه در اين‌باره آمده ؛ و سوم مثالها و نمونه‌هايىست كه از خلفا و امراى عرب مسلمان نقل مىشده است ، و هريك از اين سه قسمت كم‌وبيش با كمى اختلاف تقريبا يك ثلث كتاب را دربر مىگيرد . از اين سه بخش اصل و منشأ دو بخش نخستين آن را بايد در ادبيات ساسانى جست‌وجو كرد . مؤلف همين كتاب عربى هم در موارد بسيارى از كتاب خود به اين امر اشاره يا تصريح كرده ، از آن جمله در ذكر طبقات نديمان و خنياگران گويد « با پادشاهان ايران آغاز مىكنيم ، زيرا آنها در اين امر پيشگام بودند و ما از آنها قوانين فرمانروايى و مملكتدارى و ترتيب خاص و عام و سياست رعيت و وظايف و حقوق هرطبقه را فراگرفتيم . » « 2 » و در موارد ديگر هم مىتوان در آن كتاب شواهد ديگرى يافت . « 3 » در اين‌كه اين مطالب از كتابهاى ساسانى به اين كتاب راه يافته محققان را شكى نيست ، ليكن در اين امر كه آيا

--> ( 1 ) . جاحظ ، كتاب التاج فى اخلاق الملوك ، بتصحيح احمد زكى پاشا ، چاپ مطبعهء اميريه ، قاهره ، 1332 ه . ق - 1914 م . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 23 . ( 3 ) . همان كتاب ، صفحات 15 ، 28 ، 29 ، 99 ، 138 ، 145 ، 163 .